«Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια» είναι ένας τίτλος που μένει στο μυαλό. Όποιος διαβάσει το βιβλίο, σίγουρα θα το θυμάται για καιρό.

Ίσως να αναρωτηθείτε: «Ποιος δεν έχει δόντια;»

Η Βέρα δεν έχει δόντια. Είναι η ηρωίδα του μυθιστορήματος, που έχει αφήσει πίσω της τη νιότη, τα λεφτά, τις αυταπάτες, και τα δόντια είναι απλώς το τελευταίο που έχασε.

Η ιστορία του βιβλίου είναι σύντομη, αλλά το αποτύπωμά της είναι μεγάλο. Ο Κάρολ, πρώην τζόκεϊ και σύζυγος της Βέρας, πεθαίνει και εκείνη πρέπει εντός λίγων ωρών να βρει παπούτσια, κοστούμι και χρήματα για την κηδεία. Έτσι, αρχίζει να χτυπά τις πόρτες παλιών εραστών και ερωμένων, ζητώντας, πουλώντας και παζαρεύοντας.

Το πένθος της να ξεχειλίζει από κάθε πόρο του κορμιού της, όχι ως εσωτερική διεργασία αλλά ως λογαριασμός που πρέπει να πληρωθεί αμέσως. Η συγγραφέας δείχνει με δεξιοτεχνία πόσο υλικό, σωματικό και πρακτικό μπορεί να γίνει το πένθος όταν δεν υπάρχουν χρήματα για να το κάνεις πιο ανεκτό.

Η Βέρα είναι αυτοδίδακτη κομμώτρια ανδρών. Έχει πλαστό δίπλωμα και η γλώσσα της είναι κοφτερή σαν τα ψαλίδια της. Δεν κλαίει, δεν ζητά συγγνώμη και δεν προσπαθεί να συγκινήσει. Μιλάει όπως μιλάει ένας άνθρωπος που έχει συνηθίσει να λογαριάζει το κόστος κάθε πράγματος, ακόμα και του θανάτου. Η γραφή της Ρούτζκα ακολουθεί τον ρυθμό της Βέρας: σύντομες προτάσεις, χωρίς στολίδια, με μαύρο χιούμορ που σε κάνει να γελάς εκεί που δεν το περιμένεις.

Επειδή η Ρούτζκα είναι κυρίως θεατρική συγγραφέας, το βιβλίο διαβάζεται σαν ένας μεγάλος μονόλογος. Οι εκδόσεις Loggia το στηρίζουν αυτό, προσφέροντας ένα κείμενο χωρίς εμφανείς παραγράφους και χωρίς εισαγωγικά στους διαλόγους. Το κείμενο κυλάει ασταμάτητα. Συνήθως, η έλλειψη παραγράφων θα με ενοχλούσε, αλλά εδώ, αν δεν το είχε επισημάνει η φίλη και συνεργάτιδά μου Κατερίνα Τσαμπά, ίσως να μην το είχα προσέξει. Τόσο πολύ με είχε απορροφήσει.

Το βιβλίο κέρδισε το βραβείο Nike το 2023, τη σημαντικότερη λογοτεχνική διάκριση της Πολωνίας, και αναδείχθηκε βιβλίο της χρονιάς από μεγάλα πολωνικά έντυπα. Αυτό δεν είναι μικρό επίτευγμα για ένα τέτοιο βιβλίο. Ας μην ξεχνάμε ότι η Βέρα δεν είναι μια ηρωίδα που φτιάχτηκε για να την αγαπήσουμε. Είναι σκληρή, άξεστη, σεξουαλικά ακόρεστη, μερικές φορές χυδαία και συχνά άδικη με τους άλλους.

Μερικοί Πολωνοί κριτικοί ενθουσιάστηκαν με το θάρρος της συγγραφέως να μην μαλακώσει τον χαρακτήρα. Άλλοι διαφώνησαν, λέγοντας ότι η εικόνα της γυναίκας από τα λαϊκά στρώματα μοιάζει κάπως με καρικατούρα. Καταλαβαίνω την ένσταση, αλλά προσωπικά συμφωνώ με τους πρώτους.

Η ίδια η Ρούτζκα έχει πει ότι γνωρίζει πολλές τέτοιες γυναίκες και ήθελε να τους δώσει φωνή. Την πιστεύω. Νομίζω ότι με αυτό το βιβλίο κατάφερε να αφήσει μια γυναίκα μεγάλης ηλικίας να μιλήσει με τους δικούς της όρους, χωρίς να ζητήσει την άδεια κανενός.

Η μετάφραση της Αναστασίας Χατζηγιαννίδη διατηρεί αυτή την τραχύτητα χωρίς να τη λειαίνει ή να την ωραιοποιεί, κάτι που είναι πολύ δύσκολο όταν το κείμενο βασίζεται τόσο πολύ στον προφορικό του ρυθμό. Καταφέρνει να αποδώσει τη φωνή της Βέρας όπως πρέπει.

Αυτό που μου έμεινε περισσότερο από το βιβλίο είναι ακριβώς αυτή η φωνή. Η Βέρα δεν ταιριάζει ούτε στο καλούπι του θύματος ούτε σε αυτό της ηρωίδας. Είναι απλώς μια γυναίκα που αρνείται να χαμηλώσει τον τόνο, ακόμα και όταν πρόκειται για τον θάνατο του άντρα της.

Να το διαβάσετε! Θα το βρείτε εδώ.

*Η φωτογραφία είναι δημιουργία Τ.Ν.