Στη βικτωριανή Αγγλία, η μετάφραση δεν είναι μόνο επιστήμη. Είναι όπλο. Αυτή είναι η αφετηρία του Βαβέλ και είναι μια αφετηρία πολύ έξυπνη.

Ο Ρόμπιν Σουίφτ, ορφανό παιδί από την Καντόνα της Κίνας, μεταφέρεται στο Λονδίνο από τον καθηγητή Λόβελ. Εκπαιδεύεται για χρόνια στις γλώσσες, με σκοπό να φτάσει στο Βασιλικό Ινστιτούτο Μετάφρασης της Οξφόρδης, την επονομαζόμενη και Βαβέλ. Εκεί, η μετάφραση είναι η βάση της μαγείας. Είναι επίσης η κύρια πηγή της δύναμης της Βρετανικής Αυτοκρατορίας.

Η κεντρική ιδέα του βιβλίου είναι πραγματικά έξυπνη. Η μαγεία βγαίνει από όσα χάνονται στη μετάφραση. Από εκείνο το μικρό κενό που υπάρχει ανάμεσα σε δύο λέξεις διαφορετικών γλωσσών που μοιάζουν αλλά δεν σημαίνουν ακριβώς το ίδιο. Αυτή η διαφορά βάζει σε κίνηση τις ασημένιες ράβδους που κινούν σχεδόν τα πάντα. Τη βιομηχανία, τις μεταφορές, την οικονομία, τον στρατό. Αυτό που λέει εδώ η Κουάνγκ είναι ότι η γλώσσα είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεται η αποικιοκρατική εξουσία. Είναι μια θαρραλέα, πολιτική επιλογή. Η γλωσσολογία εδώ δεν είναι ο σκελετός πάνω στον οποίο χτίζεται η ιστορία. Είναι η υποδομή.

Το Βαβέλ μιλά για τη μετάφραση, τη γνώση και την εκπαίδευση. Στην πραγματικότητα όμως εξετάζει ποιος παράγει αυτή τη γνώση, ποιος τη διαχειρίζεται και ποιος τελικά ωφελείται από αυτήν. Η Βρετανική Αυτοκρατορία χρειάζεται τις γλώσσες των λαών που υποτάσσει. Δεν χρειάζεται όμως απαραίτητα και τους ίδιους τους λαούς. Τους ανοίγει τις πόρτες της, αρκεί να χρησιμοποιήσουν όσα γνωρίζουν για να υπηρετήσουν το δικό της συμφέρον.

Μέσα από τον Ρόμπιν, η συγγραφέας δείχνει καθαρά αυτή την αντίφαση. Η Οξφόρδη του δίνει γνώσεις, ασφάλεια, φίλους και μια ζωή που αλλιώς δεν θα είχε. Ταυτόχρονα, όμως, του ζητά να γίνει μέρος ενός μηχανισμού που στρέφεται ενάντια στη χώρα από την οποία κατάγεται. Ο Ρόμπιν θέλει την αποδοχή, την άνεση και το κύρος. Η αλήθεια είναι πως είναι εύκολο να απορρίπτεις ένα σύστημα όταν είσαι απ’ έξω. Είναι όμως δύσκολο να το αμφισβητήσεις όταν σου έχει δώσει όλα όσα κάποτε ήθελες.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η ομάδα των τεσσάρων φοιτητών. Η φιλία τους γεννιέται μέσα σε ένα περιβάλλον που τους ενώνει, αλλά δεν τους αντιμετωπίζει όλους ισότιμα. Η φυλή, το φύλο, η κοινωνική τους θέση και η καταγωγή τους καθορίζουν τι επιτρέπεται στον καθένα να βλέπει και τι έχει την πολυτέλεια να αγνοεί. Οι διαφορές τους δεν μένουν θεωρητικές. Επηρεάζουν τις επιλογές τους και τελικά δοκιμάζουν όσα πίστευαν ότι τους συνέδεαν μέχρι τότε.

Η Κουάνγκ έχει κάνει εντυπωσιακή έρευνα. Οι ετυμολογίες, οι γλωσσικές συγγένειες, οι υποσημειώσεις και οι ιστορικές πληροφορίες, αν και πολύ εντυπωσιακές, δεν είναι απλώς στολίδια. Χτίζουν έναν κόσμο που, παρά τη μαγεία, φαίνεται απολύτως πιθανός. Το φανταστικό στοιχείο δεν αντικαθιστά την Ιστορία. Αντίθετα, δείχνει πώς λειτούργησαν η αποικιοκρατία, το εμπόριο, η ακαδημαϊκή γνώση και η εκμετάλλευση των ξένων πολιτισμών.

Ωστόσο, οι οκτακόσιες και πλέον σελίδες δεν διαβάζονται εύκολα. Η συγγραφέας έχει ξεκάθαρη άποψη και την υπερασπίζεται με πάθος. Αυτό είναι απόλυτα θεμιτό. Υπάρχουν όμως σημεία όπου επαναλαμβάνεται, ξανά και ξανά. Μερικοί διάλογοι μοιάζουν περισσότερο με αντιπαράθεση παρά με φυσική συζήτηση. Επίσης, εξηγεί τόσο πολύ που μερικές φορές δεν αφήνει αρκετό χώρο στον αναγνώστη να βγάλει μόνος του συμπέρασμα. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με κάποιους χαρακτήρες, που εκπροσωπούν ξεκάθαρα διαφορετικές απόψεις, αλλά δεν αποκτούν όλοι το ίδιο βάθος.

Θα ήθελα να υπάρχουν περισσότερες γκρίζες ζώνες και περισσότερες αντιφάσεις. Να είναι λιγότερο ξεκάθαρα τα όρια ανάμεσα σε όσους καταλαβαίνουν και όσους αρνούνται να καταλάβουν. Ο Ρόμπιν έχει αυτή την εσωτερική σύγκρουση. Δυστυχώς, αυτό δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό για όλους.

Παρά τις ενστάσεις μου, το Βαβέλ είναι ένα φιλόδοξο, έξυπνο και σημαντικό μυθιστόρημα. Διαθέτει μία από τις πιο πρωτότυπες ιδέες για τη μαγεία που έχω συναντήσει και χρησιμοποιεί το φανταστικό όχι για να ξεφύγει από την πραγματικότητα, αλλά για να τη δει καλύτερα. Μιλά για τη γλώσσα ως επικοινωνία, ταυτότητα, προϊόν και όπλο. Μιλά επίσης για την εκπαίδευση, τη φιλία, την αφομοίωση, τη συνενοχή και το κόστος της αντίστασης.

Ίσως να μην είναι τόσο ώριμο στην αφήγηση όσο είναι ως ιδέα. Ίσως να επαναλαμβάνει μερικά πράγματα μία ή δύο φορές παραπάνω απ’ όσο χρειάζεται. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ένα βιβλίο με ξεκάθαρη ταυτότητα, μεγάλη φιλοδοξία και αρκετή δύναμη ώστε να σε ακολουθεί και μετά την τελευταία σελίδα.

Σας το προτείνω. Μπορείτε να το βρείτε εδώ.

* Η φωτογραφία είναι δημιουργία Τ.Ν.