Ένας ιός, ένας κόσμος σε κατάρρευση και ο αδιανόητος Frank Herbert

Το 1982 η γενετική μηχανική βρισκόταν ακόμη στα σπάργανα. Κι όμως, ο Frank Herbert έγραψε ένα επικό μυθιστόρημα βασισμένο σε μια ιδέα που τότε φαινόταν σχεδόν αδύνατη.

Έγραψε τη Λευκή Πανώλη.

Σαράντα τέσσερα χρόνια αργότερα, και έχοντας στο μεταξύ ζήσει μια πραγματική πανδημία, μόνο η ιδέα αρκεί για να μας σοκάρει. Όχι επειδή ο συγγραφέας “προέβλεψε” το μέλλον, αλλά επειδή πήρε μια επιστήμη που τότε μόλις ξεκινούσε και φαντάστηκε τι θα γινόταν αν οι δυνατότητές της έπεφταν σε λάθος χέρια.

Η ιστορία έχει ως εξής: Ο μοριακός βιολόγος Τζον Ρο Ο’Νιλ χάνει την οικογένειά του σε τρομοκρατική επίθεση του IRA. Συντετριμμένος από την απώλεια και παραδομένος σε μια μανιώδη εκδίκηση, δημιουργεί έναν ιό που σκοτώνει σχεδόν αποκλειστικά γυναίκες. Και τον εξαπολύει στον κόσμο.

Και μαζί με τον ιό εξαπολύονται και τα παρακάτω ερωτήματα:

• Τι συμβαίνει όμως όταν μια προσωπική τραγωδία μετατρέπεται σε συλλογική τιμωρία;
• Μέχρι πού μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος όταν θεωρήσει ότι ο πόνος του τού δίνει το δικαίωμα να τιμωρήσει ολόκληρο τον κόσμο;
• Και τέλος, τι απομένει από μια κοινωνία όταν ανατρέπεται μία από τις βασικές ισορροπίες της;

Η Λευκή Πανώλη ξεπερνά τα όρια της λογοτεχνίας. Θα έλεγα ότι μοιάζει με ένα μεγάλο κοινωνικό πείραμα. Ο Herbert συνδυάζει κυβερνήσεις, επιστήμονες, θρησκείες, τρομοκρατικές οργανώσεις, εθνικισμούς, πολιτική, φόβο, σεξουαλικότητα, οικογένεια, εξουσία, επιστήμη και ηθική και τα ανακατεύει για να δει τι αποτέλεσμα θα προκύψει.

Για να είμαι ειλικρινής, αυτό το βιβλίο είναι πραγματικά απαιτητικό. Είχα χρόνια να δυσκολευτώ τόσο με ένα μυθιστόρημα. Και το εννοώ. Η Λευκή Πανώλη απαιτεί από τον αναγνώστη διαρκή συγκέντρωση και μνήμη… ελέφαντα! Πρόσωπα, ονόματα, κυβερνήσεις, υπηρεσίες, επιστήμονες, πολιτικοί, στρατιωτικοί, ιερείς, χώρες και οργανώσεις. Εκατοντάδες ονόματα και τίτλοι.

Δεν είναι μόνο τα πολλά πρόσωπα. Η ιστορία είναι πολύ πυκνή, με συνεχείς αλλαγές, πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις, επιστημονικές αναφορές, φιλοσοφικά και ηθικά ερωτήματα και ιδέες που δεν μπορείς να διαβάσεις επιφανειακά. Θέλει χρόνο και προσοχή. Πρέπει να θυμάσαι ποιος είναι ποιος, πού βρίσκεται και τι εκπροσωπεί σε αυτόν τον κόσμο που καταρρέει και προσπαθεί να σταθεί ξανά. Αν δεν μπορείς να τα θυμάσαι όλα, πρέπει να κρατάς σημειώσεις. Αυτό έκανα κι εγώ, αλλιώς δεν τα κατάφερνα.

Δεν θα πω ψέματα, με κούρασε. Υπήρξε στιγμή που σκέφτηκα να το αφήσω. Όχι επειδή δεν μου άρεσε – το αντίθετο, μου άρεσε πάρα πολύ, αλλά ήταν βαρύ για μένα αυτή την περίοδο. Παρ’ όλα αυτά, χαίρομαι που δεν το εγκατέλειψα, όσο δύσκολο κι αν ήταν. Όσο προχωρούσα, καταλάβαινα ότι η πυκνότητά του σχετίζεται με τη φιλοδοξία του. Ο Herbert δεν θέλει απλώς να μας δείξει τι θα γινόταν αν εμφανιζόταν ένας φονικός ιός, αλλά προσπαθεί και καταφέρνει να παρακολουθήσει τα κύματα που προκαλεί η καταστροφή, καθώς εξαπλώνεται παντού: στην πολιτική, στη θρησκεία, στην επιστήμη, στην οικογένεια, στις σχέσεις των φύλων και γενικότερα των ανθρώπων, στις κοινωνικές δομές και ακόμα στον τρόπο που βλέπουμε την αξία της ανθρώπινης ζωής.

Και προσέξτε τι συμβαίνει εδώ… Ο ιός σκοτώνει τις γυναίκες. Άρα, θεωρητικά, όσες γυναίκες απομένουν θα έπρεπε να είναι το πιο πολύτιμο κομμάτι της ανθρωπότητας. Θα έπρεπε, αλλά συμβαίνει αυτό; Εδώ ο συγγραφέας θέτει πολύ σημαντικά ερωτήματα:

• Όταν η επιβίωση του ανθρώπινου είδους εξαρτάται από τις ελάχιστες γυναίκες που έχουν απομείνει, αυτές αποκτούν περισσότερη δύναμη ή χάνουν ακόμη και την τελευταία δυνατότητα να αποφασίζουν για τον εαυτό τους;
• Γίνονται πολύτιμες ή γίνονται ιδιοκτησία;

Έτσι, η πανδημία λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός, κάτω από τον οποίο ο συγγραφέας εξετάζει κάθε μορφή εξουσίας – πολιτική, θρησκευτική ή οικογενειακή – και δεν μας δίνει εύκολες απαντήσεις. Όσοι έχουμε διαβάσει το Dune ξέρουμε ότι αυτό το κάνει πολύ καλά: δημιουργεί ολόκληρα σύμπαντα, όχι μόνο με την έννοια των κόσμων, αλλά και με την έννοια των συνθηκών. Σκέφτεται «τι θα γινόταν αν;» και ακολουθεί αυτή τη σκέψη μέχρι τις πιο ακραίες συνέπειες. Αναρωτιέται πώς θα αντιδρούσε η πολιτική, πώς θα άλλαζε η θρησκεία, πώς θα μεταβαλλόταν η κοινωνία, ποιοι θα προσπαθούσαν να εκμεταλλευτούν τη νέα πραγματικότητα και ποιοι θα συνθλίβονταν από αυτή.

Και φυσικά, δεν πρέπει να ξεχνάμε τους χαρακτήρες. Εδώ θα σταθώ στον βασικό ήρωα, τον Τζον Ρο Ο’Νιλ. Είναι ένας άνθρωπος που χάνει άδικα τη γυναίκα και τα παιδιά του και αφήνει τον προσωπικό του πόνο να γίνει συλλογική τιμωρία. Ο συγγραφέας όμως δεν τον παρουσιάζει απλά ως “κακό”. Μας δείχνει πώς ξεκινά η πτώση του και εξηγεί τις συμπεριφορές του χωρίς να περιμένει από εμάς να τις δικαιολογήσουμε.

Εδώ υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα αντίφαση που με απασχόλησε. Ο ήρωας θρηνεί την οικογένειά του, που σκοτώθηκε για κάτι που δεν τους αφορούσε, και για να τους εκδικηθεί, καταδικάζει εκατομμύρια άλλους αθώους που επίσης δεν φταίνε. Ο πόνος γίνεται εκδίκηση, η εκδίκηση φανατισμός και ο φανατισμός παίρνει επιστημονική μορφή.

Και αν όλα αυτά ακούγονταν τρομακτικά το 1982, σήμερα είναι πολύ επίκαιρα.

Δεν είναι ότι ο Herbert προέβλεψε τον κορωνοϊό ή άλλες επιδημίες που εμφανίζονται κατά καιρούς. Δεν χρειάζεται τέτοιου είδους εντυπωσιασμούς για να φανεί πόσο μπροστά ήταν η σκέψη του. Όμως, όσοι ζήσαμε την πανδημία του COVID-19 ξέρουμε από πρώτο χέρι κάτι που οι αναγνώστες του 1982 μόνο να φανταστούν μπορούσαν: Μια υγειονομική κρίση μπορεί ξαφνικά να ξεφύγει από τα όρια της ιατρικής και να επηρεάσει την πολιτική, την οικονομία, τις κοινωνικές σχέσεις και την καθημερινότητα, φέρνοντας φόβο και καχυποψία, τροφοδοτώντας παραπληροφόρηση και επιβάλλοντας περιορισμούς που μέχρι χθες μας φαίνονταν αδύνατοι.

Γι’ αυτό η Λευκή Πανώλη, πάνω από σαράντα χρόνια μετά την πρώτη της κυκλοφορία, διαβάζεται σήμερα με έναν τελείως διαφορετικό και πιο οικείο τρόπο. Όχι επειδή ο κόσμος έγινε όπως τον φαντάστηκε ο Frank Herbert, αλλά επειδή εμείς ήρθαμε τόσο κοντά, που πλέον καταλαβαίνουμε πολύ καλύτερα τι φοβόταν.

Είναι δύσκολο βιβλίο, ναι. Σας το προτείνω όμως ανεπιφύλακτα!

Θα το βρείτε εδώ.

*H κριτική δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο fractalart.gr.

**H φωτογραφία είναι δημιουργία Τ.Ν.