Από τότε που ξεκίνησα να γράφω συστηματικά διαπίστωσα ότι, όπως άλλωστε κάθε σε τι στη ζωή, για να γίνω καλύτερη στην τέχνη που αποφάσισα να υπηρετήσω θα έπρεπε να την μελετήσω. Έτσι άρχισα σιγά σιγά να συγκεντρώνω και να διαβάζω διάφορα βιβλία σχετικά με την συγγραφή. Κάποια από αυτά μου προέκυψαν αληθινά διαμάντια, όπως το Πολιτισμική Εγκληματολογία και Νέο-Νουάρ: Το έγκλημα στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο στην Ελλάδα, του Κέντρου Μελέτης του Εγκλήματος (Κε.Μ.Ε.) και των εκδόσεων Κύφαντα.

Το νέο-νουάρ, έτσι όπως αναδύεται μέσα από τις σελίδες αυτού του συλλογικού τόμου, δεν είναι απλώς ένα δοκίμιο. Είναι ο καθρέφτης μιας χώρας που μάλλον κουράστηκε να ζητάει κάθαρση. Οι ερευνητές που συμμετέχουν σε αυτή τη μελέτη τοποθετούν το ελληνικό νέο-νουάρ εκεί όπου πραγματικά ανήκει: στην επικράτεια των αντιφάσεων, της ηθικής ρευστότητας και της κοινωνικής αποσύνθεσης.

Η μελέτη λειτουργεί ουσιαστικά σαν πυξίδα σε ένα τοπίο όπου η λογοτεχνία, η κοινωνιολογία και η εγκληματολογία διασταυρώνονται – όχι για να συμφωνήσουν, αλλά για να συγκρουστούν με τον πιο δημιουργικό τρόπο. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι ο καθηγητής εγκληματολογίας στο πανεπιστήμιο Αθηνών και συγγραφέας, Γιάννης Πανούσης επιλέγει να θέσει εξ αρχής το πλαίσιο, προειδοποιώντας τους αναγνώστες/συμμετέχοντες του τόμου: «Διαβάστε ο ένας τον άλλον, χωρίς να συγχέετε τους ρόλους σας».

Η συμβολή του συγκεκριμένου έργου, θα έλεγα πως λειτουργεί σαν θεωρητικό ανάχωμα απέναντι στη μυθοπλαστική αυθαιρεσία. Το νουάρ, λέει, δεν είναι διασκεδαστικό κατασκεύασμα αλλά κοινωνικός παλμογράφος.

Και εδώ βρίσκεται η πραγματική αξία του βιβλίου: δείχνει ότι το έγκλημα στη λογοτεχνία και στον κινηματογράφο δεν είναι μόνο για ψυχαγωγία. Είναι ο φακός που μας επιτρέπει να διαβάζουμε στα ενδότερα της κοινωνίας.

Για να μπω λιγάκι στα ενδότερα του βιβλίου και να σας δώσω το στίγμα για το τι πρόκειται να διαβάσετε, ας δούμε το εξαιρετικό κείμενο της Μαρίας Αθήνη, που το διατρέχει η κοινωνική διάσταση του εγκλήματος. Δείχνει –με τεκμηρίωση και ευαισθησία– πως η πατριαρχία και η κρίση δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η βία κατά γυναικών και παιδιών γίνεται σχεδόν αναμενόμενη. Όπως αναφέρει η ίδια:
«η πατριαρχία, η οικονομική δυσπραγία και η ανεπαρκής θεσμική ανταπόκριση διαμορφώνουν συνθήκες συνενοχής απέναντι στην κακοποίηση». Ένα ίσως από τα πιο αιχμηρά συμπεράσματα του τόμου.

Από την άλλη, η Στεφανή Εφραιμίδου επιλέγει τον δρόμο της ανάγνωσης του οργανωμένου εγκλήματος, αναφερόμενη στον συγγραφέα Γρηγόρη Αζαριάδη και το βιβλίο του Η Οργάνωση, φωτίζοντας τους κώδικες εξουσίας και τις υπόγειες ροές βίας στην πόλη. Μέσα από το κείμενό της η κυρία Εφραιμίδου αναδεικνύει πώς ο συγγραφέας αποτυπώνει «την πολιτισμική γεωγραφία του εγκλήματος στην Αθήνα», όχι ως μυθοπλαστική σύμβαση, αλλά ως υπαρκτό κοινωνικό τοπίο.

Ο Πάνος Σταθάτος στρέφει το βλέμμα του στην Τετραλογία της Κρίσεως του Πέτρου Μάρκαρη, φωτίζοντας τη φιλοσοφία περί δικαιοσύνης που προβάλλεται από τους εγκληματίες αλλά και από τον αστυνόμο Χαρίτο. Όπως σημειώνει:
«Το έργο του Μάρκαρη έχει αφομοιώσει την παρακαταθήκη του νουάρ, εστιάζοντας στη φιλοσοφία περί δικαιοσύνης… και τον εγγενή ρεαλισμό του αστυνομικού μυθιστορήματος».

Το βιβλίο, ωστόσο, απογειώνεται όταν περνά από τη λογοτεχνία στον κινηματογράφο. Ο Αλέξανδρος Ράμμος υποστηρίζει ότι η γλώσσα για τον σκηνοθέτη Γιάννη Οικονομίδη δεν είναι απλώς εργαλείο – είναι έγκλημα από μόνη της. Στην ανάλυσή του διαβάζουμε αυτούσιο ότι η «λεκτική βία, ο υβριστικός λόγος και η καθημερινή γλωσσική επιθετικότητα λειτουργούν ως πολιτισμικοί δείκτες εκτροπής και παραβίασης κοινωνικών ορίων»∙ ενώ σε επόμενο κείμενο του εμβαθύνει «στη φωνή, τον ήχο και τη σιωπή ως μέσα εγκληματολογικής αναπαράστασης», προτείνοντας μια ηχητική ανάγνωση του εγκλήματος πέρα από την οπτική.

Το βιβλίο δεν απευθύνεται μόνο σε ακαδημαϊκούς ή σε μελετητές της εγκληματολογίας. Αφορά όσους γράφουν, όσους διαβάζουν και όσους παρατηρούν τη σύγχρονη Ελλάδα με βλέμμα που δεν αρκείται στην επιφάνεια. Είναι ένας τόμος που δείχνει ότι το έγκλημα στη μυθοπλασία δεν είναι διαφυγή αλλά μια μορφή ανάγνωσης της κοινωνίας. Και γι’ αυτό ίσως αποτελεί μια από τις πιο ουσιαστικές ελληνικές μελέτες για το νέο-νουάρ μέχρι σήμερα.

Εν κατακλείδι λοιπόν, εάν αγαπάτε την αστυνομική λογοτεχνία, ο τόμος αυτός δείχνει πώς το νουάρ ξεφεύγει από την πλοκή και γίνεται τρόπος ανάγνωσης της ελληνικής πραγματικότητας. Αν γράφετε, μελετάτε ή απλώς παρακολουθείτε το είδος, θα βρείτε εδώ εργαλεία που συνδέουν τη μυθοπλασία με το πραγματικό, το έγκλημα με τον πολιτισμό και τη βία με τις βαθιές κοινωνικές μας ρωγμές. Μην το αγνοήσετε.

Θα το βρείτε εδώ.