
Οι «Παράλληλοι Κύκλοι» στην εκπομπή «ΑΝΑΔΕΙΞΕ ΤΟ» του ALERT TV
30 Οκτωβρίου, 2026
Με ακρίβεια χιλιοστού
2 Νοεμβρίου, 2026
Ζήτησαν περισσότερα, τα διεκδίκησαν και πλήρωσαν γι’ αυτό
Στη λογοτεχνία υπήρξαν γυναίκες που αξίωσαν περισσότερη ελευθερία, περισσότερο έρωτα, περισσότερη ζωή, περισσότερη εξουσία. Πολέμησαν για το δικαίωμα να επιθυμούν, να αποφασίζουν, να αρνούνται, να θυμώνουν. Μερικές φορές ακόμη και το δικαίωμα να κάνουν λάθος. Και το τίμημα υπήρξε πολλές φορές βαρύ.
Διαπόμπευση. Εξορία. Μοναξιά. Τρέλα. Θάνατος.
Για πολλούς αιώνες, βλέπουμε ένα παράξενο μοτίβο να επαναλαμβάνεται ξανά και στη λογοτεχνία, όταν μια γυναίκα παρεκκλίνει από την πεπατημένη. Πάντα κάτι κακό την περιμένει στο τέλος της ιστορίας.
Η Άννα Καρένινα θέλει να ζήσει έναν έρωτα έξω από τον γάμο της και καταλήγει στις ράγες ενός τρένου. Η Έμμα Μποβαρύ ασφυκτιά μέσα στην επαρχιακή ζωή και στον γάμο της, κυνηγά τη συγκίνηση που τα μυθιστορήματα της υποσχέθηκαν και δηλητηριάζεται με αρσενικό. Η Λαίδη Μακβέθ θέλει εξουσία, σπρώχνει τον άντρα της προς το έγκλημα και καταλήγει να συντρίβεται από την ενοχή και την παραφροσύνη.
Τυχαίο; Δεν θα το έλεγα.
Η Άννα Καρένινα, για παράδειγμα, δεν ζει απλώς έναν απαγορευμένο έρωτα. Ζει μέσα σε μια κοινωνία που επιτρέπει στους άντρες ελευθερίες οι οποίες είναι “απαγορευμένος καρπός” στις γυναίκες. Το σκάνδαλο δεν βρίσκεται μόνο στην απιστία της αλλά και στο γεγονός ότι αρνείται να προσποιηθεί πως δεν συνέβη τίποτα. Ποιο είναι το έγκλημά της; Ότι δεν υπακούει στους κανόνες της υποκρισίας φυσικά!
Η Έμμα Μποβαρύ, από την άλλη, δεν είναι εύκολο να αγαπηθεί. Είναι εγωκεντρική, επιπόλαιη, ανικανοποίητη, συχνά σκληρή. Κι όμως, αυτό ακριβώς την κάνει τόσο ενδιαφέρουσα. Γιατί η Έμμα διεκδικεί κάτι που επί αιώνες θεωρούνταν αυτονόητο για έναν άντρα ήρωα: το δικαίωμα να έχει ελαττώματα.
Η Λαίδη Μακβέθ δε, το πηγαίνει ακόμη παραπέρα. Δεν ζητά απλώς κάτι για τον εαυτό της. Θέλει δύναμη. Θέλει κοινωνική άνοδο. Θέλει εξουσία. Και ακριβώς γι’ αυτό παραμένει μία από τις πιο ενοχλητικές, τις πιο αντιπαθείς γυναικείες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η φιλοδοξία στους άντρες ήρωες είναι συχνά αναμενόμενη. Μπορεί να τους καταστρέψει, αλλά δεν τους κάνει λιγότερο άντρες. Στη Λαίδη Μακβέθ, αντίθετα, η φιλοδοξία παρουσιάζεται σχεδόν σαν παραβίαση της ίδιας της θηλυκότητάς της. Δεν αρκείται στον ρόλο της συζύγου. Δεν παρακολουθεί απλά τα γεγονότα, αντίθετα είναι αυτή που τα θέτει σε κίνηση. Και η ιστορία την χτυπάει ακριβώς εκεί όπου ήταν πιο ισχυρή: στο μυαλό της. Η γυναίκα που ήθελε να ελέγχει τα πάντα, τελικά καταλήγει να μη μπορεί να ελέγξει ούτε τις ίδιες τις σκέψεις της.
Η “καλή γυναίκα” επί αιώνες έπρεπε να είναι πιστή, υπομονετική, αφοσιωμένη, μητρική, σεμνή. Να υποφέρει με αξιοπρέπεια, να συγχωρεί και να περιμένει. Αντίθετα αν μια γυναίκα που επιθυμούσε πολλά ήταν επικίνδυνη. Αν γνώριζε πολλά ήταν ύποπτη ενώ αν ήθελε εξουσία μπορούσε εύκολα να μετατραπεί σε τέρας. Τέλος, η γυναίκα που αρνιόταν να αγαπήσει όπως “έπρεπε” κινδύνευε να χαρακτηριστεί, πόρνη, ψυχασθενής ή ακόμα και… μάγισσα.
Στην ελληνική λογοτεχνία έχουμε επίσης τέτοια παραδείγματα. Η “Στέλλα Βιολάντη” του Γρηγορίου Ξενόπουλου είναι ίσως μία από τις καθαρότερες εκδοχές αυτής της σύγκρουσης. Η άρνησή της να υποταχθεί στην πατρική εξουσία δεν είναι απλώς μια προσωπική διαφωνία. Είναι ρήξη με έναν ολόκληρο κοινωνικό μηχανισμό που θεωρεί αυτονόητο ότι το μέλλον μιας νέας γυναίκας αποφασίζεται από άλλους. Η Στέλλα τιμωρείται επειδή επέμεινε στο δικαίωμα να επιλέξει.
Πολύ πιο σκοτεινή μορφή είναι η Φραγκογιαννού στη “Φόνισσα” του Παπαδιαμάντη. Ναι, ξέρω, θα μου πείτε η Φραγκογιαννού είναι δολοφόνος. Και φυσικά τα εγκλήματά της δεν μπορούν να ξεχαστούν, ούτε πρέπει να εξωραϊστούν. Όμως πίσω από αυτά υπάρχει μια γυναίκα διαμορφωμένη μέσα σε έναν κόσμο όπου η γυναικεία ύπαρξη βιώνεται σχεδόν ως βάρος από τη στιγμή της γέννησής της. Η ίδια έχει μάθει να αντιλαμβάνεται τη ζωή των κοριτσιών μέσα από τη φτώχεια, την προίκα, την υποταγή, τον μόχθο. Θεωρώ πως σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται η ανατριχιαστική δύναμη του έργου. Η κοινωνία που έχει υποτιμήσει τη γυναίκα γεννά μια γυναίκα που φτάνει να πιστεύει ότι η εξόντωση άλλων γυναικών είναι μορφή λύτρωσης. Η Φραγκογιαννού δεν είναι απλώς θύμα και δεν είναι απλώς θύτης. Είναι το τρομακτικό αποτέλεσμα ενός κόσμου που έχει διαστρέψει ακόμη και την έννοια της σωτηρίας.
Και ερχόμαστε στο σήμερα όπου η σύγχρονη ηρωίδα δεν χρειάζεται πια να πεθάνει επειδή διεκδίκησε ελευθερία. Ούτε να μετανοήσει επειδή αρνήθηκε να είναι συμπαθητική.
Η Λίσμπετ Σαλάντερ του Στιγκ Λάρσον για παράδειγμα, μια από τις πιο αγαπημένες μου ηρωίδες, είναι ίσως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετατόπισης. Κακοποιημένη, κοινωνικά απομονωμένη, οργισμένη και βαθιά δύσπιστη απέναντι στους θεσμούς, δεν παρουσιάζεται ως η “καλή γυναίκα” που περιμένει να σωθεί. Είναι βίαιη όταν θεωρεί ότι χρειάζεται, εκδικητική, δύσκολη και συνήθως απρόβλεπτη. Και το κυριότερο; Δεν ζητά την άδεια κανενός για να υπάρχει.
Στην “Ιστορία της Θεραπαινίδας” της Μάργκαρετ Άτγουντ, η Όφρεντ βρίσκεται στον αντίποδα. Δεν είναι υπερηρωίδα. Δεν είναι ατρόμητη επαναστάτρια. Φοβάται, προσαρμόζεται, συμβιβάζεται, θυμάται. Προσπαθεί πρωτίστως να επιβιώσει μέσα σε ένα καθεστώς που έχει μετατρέψει το γυναικείο σώμα σε κρατική ιδιοκτησία. Μας υπενθυμίζει ότι η αντίσταση δεν είναι πάντοτε θεαματική και γι’ αυτό είναι σημαντική.
Για το τέλος άφησα την Έιμι Νταν στο “Κορίτσι που εξαφανίστηκε” της Γκίλιαν Φλιν. Η Έιμι δεν είναι το θύμα που ζητά δικαίωση αλλά ούτε και μια γυναίκα που μας ζητά να την αγαπήσουμε. Αντίθετα καταφέρνει να γίνει αντιπαθητική. Είναι χειριστική, εκδικητική, επικίνδυνη και ικανή να χρησιμοποιήσει με εξαιρετική ευφυΐα τα κοινωνικά στερεότυπα για τη γυναίκα, τον γάμο και τη θυματοποίηση προς όφελός της. Και η ίδια η Φλιν δε μας ζητά να συγχωρήσουμε την ηρωίδα της αλλά να μην την αγνοήσουμε. Να την κοιτάξουμε.
Κι αυτή αν με ρωτάτε είναι μια τεράστια κατάκτηση της σύγχρονης γυναικείας μορφής στη λογοτεχνία διότι βλέπουμε πως η γυναίκα δεν χρειάζεται πια να είναι άμεμπτη για να δικαιούται να βρίσκεται στο κέντρο της ιστορίας. Μπορεί να είναι σκληρή, εγωίστρια, φιλόδοξη, σεξουαλική, αποτυχημένη, κακιά, ακόμη και γελοία και όμως να βρίσκεται στο κέντρο της ιστορίας. Ένα προνόμιο που οι άντρες ήρωες είχαν ανέκαθεν.
Και στην τελική αυτό δεν είναι το ζητούμενο; Οι χαρακτήρες των βιβλίων να μη χρειάζεται να είναι πρότυπα, σύμβολα ή παραδείγματα προς μίμηση. Να είναι απλώς άνθρωποι. Με όλα όσα αυτό συνεπάγεται.
Και, επιτέλους, χωρίς να πρέπει κάθε φορά να πληρώνουν το τίμημα γι’ αυτό.
