Μπάρτλμπυ, ο Γραφέας: Μια ιστορία της Ουώλλ Στρητ

Ένα κείμενο για τον καπιταλισμό πριν ακόμη αποκτήσει όνομα

Είναι σαφές ότι το Μπάρτλμπυ, ο Γραφέας δεν είναι ένα απλό διήγημα. Έχει απασχολήσει αναγνώστες, κριτικούς και φιλοσόφους για πάνω από έναν αιώνα, αφού κανείς δεν το έχει εξηγήσει πλήρως μέχρι σήμερα. Ίσως αυτό να είναι και η γοητεία του.

Για χρόνια άκουγα για αυτό το βιβλίο και, αν και ήξερα ότι είναι μικρό, δίσταζα να το ξεκινήσω γιατί φοβόμουν την παγίδα που στήνει ο Melville. Τελικά είχα δίκιο, γιατί αυτό το διήγημα σε αφήνει με ένα ενοχλητικό, σχεδόν υπαρξιακό κενό. Δεν είναι ότι δεν καταλαβαίνεις τι γίνεται, αφού η πλοκή είναι απλή: ένας γραφέας σε ένα γραφείο της Wall Street αρχίζει να αρνείται να κάνει οτιδήποτε, λέγοντας «θα προτιμούσα όχι». Το δύσκολο είναι να εξηγήσεις γιατί το κάνει. Και το πιο περίεργο είναι ότι ξαφνικά νιώθεις πως η ιστορία του Γραφέα σε αφορά προσωπικά.

Η ιστορία παρουσιάζεται από την οπτική ενός δικηγόρου, ενός ανθρώπου που έχει συνηθίσει στη λογική της τάξης, της παραγωγικότητας και της κανονικότητας. Κάποια στιγμή ο δικηγόρος προσλαμβάνει τον Μπάρτλμπυ ως αντιγραφέα, που αρχικά ταιριάζει τέλεια στο σύστημα. Ξαφνικά όμως εκείνος, χωρίς προειδοποίηση, σταματά να λειτουργεί μέσα σε αυτό. Δεν κάνει κάποια έντονη εξέγερση, ούτε αντιδρά με θυμό. Απλώς αρνείται ευγενικά να κάνει οποιαδήποτε εργασία του ζητούν.

Εδώ ξεκινά το πρόβλημα. Η σιωπηλή αντίσταση του Μπάρτλμπυ διαλύει τους γύρω του και τους εκνευρίζει. Ο δικηγόρος μετακομίζει ελπίζοντας να τον ξεφορτωθεί, αλλά οι ελπίδες του αποδεικνύονται μάταιες. Ο Γραφέας παραμένει εκεί, ταλαιπωρώντας τον με κάθε τρόπο που μπορεί.

Το διήγημα έχει χαρακτηριστεί –και αν με ρωτάτε όχι άδικα– ως ένα από τα πρώτα υπαρξιακά κείμενα. Αυτό που κάνει ο Μπάρτλμπυ δεν είναι επανάσταση αλλά κάτι πολύ πιο δύσκολο: αποσύρεται. Από τη ζωή, τη δουλειά, το σύστημα. Δεν συγκρούεται, απλώς σταματά να συμμετέχει.

Παρόλο που γράφτηκε πριν τόσα χρόνια, ο Μέλβιλ με αυτό το διήγημα παραμένει επίκαιρος. Σε έναν κόσμο που βασίζεται στην παραγωγικότητα και τη συμμόρφωση, ένας αδύναμος, άρρωστος γραφέας προτείνει κάτι σχεδόν αδιανόητο για την εποχή: την παθητική άρνηση. Μια στάση που δεν παραβιάζει κανέναν κανόνα δεν μπορεί να τιμωρηθεί.

Η βασική ιδέα του διηγήματος είναι η αποξένωση, η αποτυχία στην επικοινωνία και η βαθιά μοναξιά. Σας φαίνονται γνωστά; Βλέπουμε τον δικηγόρο να προσπαθεί να βοηθήσει τον Μπάρτλμπυ, αλλά πάντα μέσα στα όρια της λογικής και της ευπρέπειας. Η φιλανθρωπία του μοιάζει περισσότερο με διαχείριση προβλήματος παρά με αληθινή κατανόηση. Σας θυμίζει κάτι; Είναι πράγματι πολύ επίκαιρο.

Αν κάποιος περιμένει να καταλάβει τον χαρακτήρα του Γραφέα, μάλλον θα απογοητευτεί ή θα μπερδευτεί. Δεν είναι ο συνηθισμένος ήρωας βιβλίου. Μοιάζει περισσότερο με σύμπτωμα ή, αν προτιμάτε, με καθρέφτη. Κάποιοι λένε ότι είναι το alter ego του ίδιου του συγγραφέα, που έγραψε το κείμενο σε μια περίοδο απογοήτευσης και οικονομικής πίεσης, μετά από κακές κριτικές και εμπορικές αποτυχίες. Ίσως, λοιπόν, να είναι η ακραία μορφή μιας κόπωσης που όλοι, λίγο ή πολύ, έχουμε νιώσει κάποια στιγμή στη ζωή μας.

Όπως και να το δει κανείς, ο Μπάρτλμπυ μπορεί να θεωρηθεί σύμβολο του σύγχρονου εργαζόμενου, που λειτουργεί σαν γρανάζι σε έναν απρόσωπο μηχανισμό. Η πικρή αλήθεια είναι ότι πάντα υπάρχουν ανταλλακτικά. Αν χαλάσει ένα, το σύστημα συνεχίζει χωρίς αυτό. Η ανθρώπινη αξία δεν είναι απαραίτητη για τη λειτουργία του.

Εννοείται πως η Wall Street δεν είναι τυχαία επιλεγμένη ως το σκηνικό της ιστορίας αυτής. Ο συγγραφέας ήθελε ένα περιβάλλον αποστειρωμένο, σχεδόν μηχανικό, όπου οι άνθρωποι λειτουργούν σαν εξαρτήματα και ομολογουμένως η Λεωφόρος του Χρήματος είναι ο ιδανικότερος τόπος για αυτό.

Το ύφος του Melville σε ξεγελά. Φαίνεται ήρεμο και σχεδόν στεγνό, αλλά από κάτω υπάρχει ένταση. Ο αφηγητής δεν είναι αξιόπιστος, όχι επειδή λέει ψέματα, αλλά επειδή δεν καταλαβαίνει τι βλέπει. Τελικά, η απόσταση ανάμεσα στην αφήγηση και την πραγματικότητα δημιουργεί αμηχανία. Δεν υπάρχει κάθαρση ή εξήγηση, μόνο μια αργή και σχεδόν αναπόφευκτη κατάρρευση.

Το Μπάρτλμπυ, ο Γραφέας δεν είναι ευχάριστο ανάγνωσμα. Είναι όμως από εκείνα τα κείμενα που σου μένουν. Που σου τριβελίζουν το μυαλό για καιρό μετά το κλείσιμο της τελευταίας σελίδας και σε κάνουν να αναρωτιέσαι. Και για να είμαι ειλικρινής, αν το τελειώσεις και δεν σου αφήσει μια πικρή γεύση, τότε κάτι δεν πήγε καλά. Ο Μπάρτλμπυ δεν είναι εκεί για να τον καταλάβεις, αλλά για να σε φέρει αντιμέτωπο με το τι συμβαίνει όταν ένας άνθρωπος απλά «προτιμά όχι».

Προτείνεται 100%. Θα το βρείτε εδώ.

*Η κριτική δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο διαδικτυακό περιοδικό fractal.gr.